اينكه جامعه را متوقف كند ، ملت مسلمان را وادار به درجا زدن كند . اسلام دين رشد است ، دينى است كه نشان داد عملًا مىتواند جامعهء خود را به جلو ببرد . شما ببينيد در چهار قرن اول اسلامى ، اسلام چه كرده است ! ويل دورانت در تاريخ تمدن مىگويد : تمدنى شگفت انگيزتر از تمدن اسلامى وجود ندارد . پس اسلام عملًا خاصيت خودش را نشان داده است . اگر اسلام طرفدار ثبات و جمود و يكنواختى مىبود ، بايد جامعه را در همان حد اول جامعهء عرب نگاه بدارد . پس چرا تمدنهاى وسيع و عجيب را در خودش جمع كرد و از مجموع آنها تمدن عظيم ترى را به وجود آورد ؟ پس اسلام با پيشرفت زمان مخالف نيست . اشتباه گوستاو لوبون گوستاو لوبون انصافاً تحقيقات زيادى كرده است و كتابش هم كتاب بسيار باارزشى است ، ولى در عين حال گاهى حرفهايى مىزند كه انسان تعجب مىكند . سبك فرنگى همين است . گوستاو لوبون وارد مىشود در بحث علل انحطاط مسلمين كه چرا مسلمين انحطاط پيدا كردند ؟ چرا تمدن اسلامى غروب كرد و باقى نماند ؟ عللى ذكر مىكند . يكى از عللى كه ذكر مىكند همين عدم انطباق با مقتضيات زمان است . مىگويد : زمان عوض شد ، تغيير كرد و مسلمانها خواستند باز اسلام را با همان خصوصيات ، در قرنهاى بعد نگاه دارند در صورتى كه امكان نداشت و بجاى اينكه تعليم اسلامى را رها كنند و مقتضيات قرن را بگيرند ، تعليم اسلامى را گرفتند و منحط شدند . در اينجا هركسى مايل است بداند كه اين مستشرق بزرگ چه مثالى براى مدعاى خود آورده است . چه اصلى در اسلام بود كه بعد مقتضيات زمان عوض شد و مسلمانها بجاى اينكه مقتضيات زمان را بگيرند ، اسلام را گرفتند و منحط شدند ؟ آقاى گوستاو لوبون چه اصلى را از اسلام پيدا كرده است كه با مقتضيات زمان انطباق نمىكرده است و مسلمين جمود و خشكى به خرج مىدادند و نمىبايست به خرج مىدادند و مىبايست با زمان هماهنگى مىكردند ؟ . مىگويد : يكى از تعاليم اسلامى كه در صدر اسلام خيلى نتيجه بخشيد و راه را به سوى ملل ديگر باز كرد و مردم فوج فوج اسلام اختيار كردند و مخصوصاً ملل غيرعرب كه در مظالم حكام و موبدان و روحانيون خودشان مىسوختند وقتى با آن